تبلیغات
انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام - توسل چیست؟

توسل چیست؟

تاریخ:سه شنبه 17 اردیبهشت 1392-09:46 ق.ظ

توسل یکی از مهم ترین مفاهیمی می باشد که در حوزه ی تشیع قابل بحث و بررسی می باشد.نوشتار پیش رو مقاله ای است از دکتر پاکتچی پیرامون این مساله.
تَوَسُّل،
اصطلاحی در فرهنگ اسلامی ناظر به جستن وسیله ای برای جلب رضایت خداوند. مفهوم توسل به حسب ماهیت خود، ارتباط نزدیکی با مفهوم شفاعت دارد و به همین سبب...

تَوَسُّل، اصطلاحی در فرهنگ اسلامی ناظر به جستن وسیله ای برای جلب رضایت خداوند. مفهوم توسل به حسب ماهیت خود، ارتباط نزدیکی با مفهوم شفاعت دارد و به همین سبب، بسا بحث از آن با مبحث شفاعت گره خورده است. توسل در میان فرق و اصناف مسلمین، در طی قرون مفهومی رایج بوده است، اما به خصوص نزد شیعه امامیه و تا اندازه ای صوفیه ای اهمیتی افزون یافته است. از سده 8ق، برخی از عالمان سلفگرا نسبت به توسل به تندی انتقاد کردند و همین امر نه تنها منازعاتی را میان شیعه و سلفیه، که گروه های معتدل اهل سنت و سلفیه برانگیخته است. به هر روی قرنها رواج توسل در جوامع اسلامی، تأثیری ماندگار در ادبیات و رسوم ملل مختلف مسلمان برجای نهاده است و هنوز نیز رسمی زنده و پابرجاست.

تحلیل لغوی:

ریشه "وسل" در زبانهای سامی جز عربی ریشه شناخته ای نیست. تنها پیشینه برای آن در زبانهای باستانی سامی، کاربرد آن در کتیبه های جنوب عربستان است که در آن معنای "پیشکش کردن برای جلب رضایت" را داشته است (زامیت، 433؛ قس: علی، 6/ 185-186).

در لغت عربی، اگرچه گاه به فعل ثلاثی مجرد "وَسَلَ" اشاره شده است (مثلا ابن منظور، ذیل وسل) اما کهنترین واژه شناخته شده از این ریشه واژه "وسیله" است که در قرآن کریم نیز به کار رفته است. مفسران کهن از صحابه و تابعین، بیشتر وسیله را به معنای "قُربت" گرفته اند (طبری، تفسیر، 6/226، 15/106؛ طوسی، التبیان، 3/510)، اگرچه گاه معنای درجه رفیع (تنویر ...، 93)، فضیلت (همان، 238) و حتی محبت (طبری، همان، 6/ 227) نیز برای آن ذکر شده است. در منابع لغوی، بیشتر همان معنای قربت ملحوظ بوده و تنها صورتبندی دقیقتری از آن ارائه شده است. از جمله جوهری وسیله را به معنای "ما یُتَقرَّب به" (ذیل وسل) گرفته و در واقع وسیله را ابزارِ تقرب شمرده است. راغب اصفهانی نیز در مقایسه میان وسیله و وصیله، معنای اصلی وسیله را توصل و "راه جستن" به چیزی با قید "رغبت" دانسته است، در حالی که توصل دربردارنده این قید نیست (ص 560). گاه لغویان نیز سخن مفسران را بازگو کرده و به اجمال معنای وسیله را قربت یا منزلت و درجه گفته اند (ابن منظور، ذیل وسل).

معنای اتخاذ موجود در باب تفعل، به واژه توسل معنای جستنِ وسیله داده است و غلبه معنای قربت برای وسیله موجب شده است تا لغویان عموما توسل را به معنای "تقرّب" گیرند (نک: خلیل، 7/298؛ جوهری، زمخشری، ابن منظور، ذیل وسل). اگرچه معنای درخواست کردن و "سؤال" به صورت تضمنی در معنای توسل ـ نه ماده و نه صیغه آن ـ وجود ندارد، اما توسل همواره به طور التزامی معنای درخواست را دربرداشته و این تقرّب برای درخواست چیزی پیجویی می شده است. در بازگشت به واژه باستانی عربی جنوبی نیز باید گفت در مقایسه با آنچه در باره ریشه عربی "وسل" گفته می شود، معنای مرکزی این ریشه در عربی جنوبی نیز همان جلب رضایت و تقرب است و معنای پیشکش کردن به طور التزامی از آن فهمیده می شده است، از آن روی که ابزار جلب رضایت است.

در فرهنگ کهن عربی، رابطه التزامی میان درخواست کردن و توسل یا به تعبیر دیگر انجام دادن کاری برای تقرب جستن به اندازه ای است که درخواست بدون توسل کمتر رخ می داده است. از همین روست که عرب برای درخواست بدون توسل و درخواست "بدون وسیله" واژه هایی چون "اختبط" ساخته است (نک: زمخشری، ذیل خبط).

در عربی واژه های دیگری نیز وجود دارد که معنایی نزدیک به توسل دارد. تعبیر "امتَهَدَ" به معنای "بسترسازی کردن" که التزاما بر درخواست دلالت دارد (همو، ذیل مهد) و ترکیب "سأل بحق ..." که هم معنای درخواست و هم ابزار تقرب را به صراحت دربردارد، اما معنای تقرب در آن التزامی است (واقدی، 1/ 180؛ احمد، 3/21)، از نمونه های آن است. برخی علما بر این نکته تأکید کرده اند که در اینجا حق به معنای حرمت و عظمت به کار رفته است (مثلا نک: ابن عابدین، 6/716). اما تعبیر "استشفَعَ" اخص از توسل است، زیرا در آن واسطه تقرب، شخصی است که نزد درخواست شونده از وجاهت ویژه ای برخوردار است. معنای اصلی استشفاع، در واقع درخواست شفاعت از آن فرد وجیه است و دلالت آن بر سؤال از درخواست شونده اصلی التزامی است. به هر حال باهمایی توسل و استشفاع در برخی متون نشانگر رابطه معنایی آنهاست (مثلا نک: ابن سعد، 4/29؛ محاملی، 343؛ طوسی، الامالی، 275؛ نیز ابن درید، ذیل شعف).

فعل توسل با دو حرف اضافه "بـ" و "الی" متعدی می شود. آنچه پس از حرف "بـ" می آید، واسطه توسل است و آنچه پس از حرف "الی" جای می گیرد، درخواست شونده است که در کاربردهای دینی خداوند متعال است (برای نمونه، نک: بخاری، 1/342، 3/1360؛ خطیب، 13/239؛ ابوشامه، 3/251).

با وجود آنکه اصطلاح توسل در همان سده های نخست اسلامی، شکل گرفته، اما همپای آن، واژه توسل به معنای لغوی آن و در کاربردهای کاملا روزمره و غیر دینی در طی قرون همواره کاربرد داشته است (مثلا نک: نهج البلاغه، حکمت 396؛ الامامة و السیاسة، 2/ 196؛ محاملی، 343؛ ابن جوزی، صفوة ...، 1/ 464؛ ابوشامه، 3/251؛ ذهبی، 12/ 430؛ ابشیهی، 1/ 114).

توسل در قرآن کریم:

واژه توسل واژه ای قرآنی نیست، اما در متون تفسیری، برخی از آیات قرآنی به توسل بازگردانده شده است. برجسته ترین نمونه، آیه "یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ ... (مائده/5/35) است که به روشنی از مؤمنین می خواهد تا برای پذیرش درخواست ها، پیجوی "وسیله" به سوی خداوند باشند. در باره چیستی این وسیله، در تفاسیر و احادیث به تفصیل سخن آمده است. کاربرد دیگر وسیله در قرآن کریم، به سبب سیاق متفاوت آن، زمینه ساز دو برداشت مختلف بوده است؛ عبارت "... الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ ..." (اسراء/17/57) در اثنای سخن از دینورزی مشرکان آمده و بسیاری از مفسران، وسیله در این سیاق به خدایان دروغین بازگردانده شده است. برخی آن را به جاهلیت عرب بازگردانده و آن را به ملائکه که دختران خدا پنداشته می شدند بازگردانده اند (طبری، تفسیر، 15/ 106) و برخی در اشاره به افکار یهودیان و مسیحیان، آن را به خداانگاریِ عزیر، عیسی و مادرش راجع دانسته اند (همان، 15/105-106). این در حالی است که در یادکرد مستندات قرآنی توسل، مکرر به این آیه نیز تمسک شده و از وسیله معنایی مثبت برداشت شده است (نک: تفاسیر مختلف، ذیل آیات).

برخی آیات دیگر چون "... واستغفر لهم الرسول ..." (نساء/4/64) و " واعتصموا بحبل الله ..." (آل عمران/3/103) نیز به عنوان مستندات قرآنی توسل یاد شده اند (مثلا نک: جعفری، 25؛ عبدالسلام، 20-22) که با موضوع ارتباطی دورتر دارند.

توسل در احادیث:

توسل به پیامبر (ص): در حوزه حدیث اهل سنت، مهمترین روایت در این باره حکایت مرد نابینایی است که حضور پیامبر (ص) آمد و از آن حضرت در باره بازیافتن بینایش از خدا، "استشفاع کرد". حضرت نیز دعایی بدو آموختند که این عبارات در آن وجود داشت: " اللهم انی اسألك و اتوجه  الیک بنبیك ... یا محمد انی توجهت بك الی ربی ..." (نک: احمد، 4/138؛ ترمذی، 5/ 569؛ ابن ماجه، 1/441؛ ابن خزیمه، 2/225؛ حاکم، 1/ 458، 700).

در حدیث نبوی دیگر، آمده است که فردی از بادیه نزد پیامبر (ص) آمد و درخواست باران کرد و افزود که "ما از تو نزد خدا استشفاع می کنیم و از خدا نزد تو". پیامبر فرمود که روا نیست نزد مخلوقی از خدا استشفاع کردن (ابوداوود، 4/232؛ بزار، 8/354؛ طبرانی، المعجم الکبیر، 2/128؛ ابن ابی عاصم، 1/252)، اما تلویحا استشفاع به مخلوق نزد خالق را تأیید کرده است.

دیگر باید به سخن خلیفه دوم اشاره کرد که از توسل به پیامبر (ص) برای استسقاء در زمان حیات آن حضرت، با همین لفظ "توسل" سخن آورده است (بخاری، 1/ 342، 3/1360؛ ابن سعد، 4/29؛ بیهقی، 3/352). گاه نیز از توسل به پیامبر با تعابیری چون "بحق نبیک" استفاده شده است، بدون آنکه واژه توسل به کار رود (نک: ابونعیم، 3/121؛ طبرانی، همان، 24/351). از جمله در تفسیر آیه "فتلقی آدم من ربه کلمات ..." (بقره/2/37)، آمده است که ذکر آموخته شده به آدم درخواست بخشش "به حقِ" پیامبر بوده است (حاکم، 2/ 672؛ طبرانی، المعجم الاوسط، 6/313).

عالمانی چون ابوالعباس خطیب در وسیلة الاسلام بالنبی (ص) (چاپ به کوشش سلیمان الصید، بیروت، 1984م) و شوکانی در الدر النضید (ص 3-8) به تفصیل به این احادیث برای جواز استشفاع و توسل به پیامبر (ص) تمسک کرده اند، اما برخی چون ابن عبدالسلام بر این باورند که توسل جز به پیامبر (ص) در احادیث تأیید نشده است، ضمن آنکه در باره صحت اخبار در جواز توسل به شخص پیامبر (ص) نیز تردید کرده است  (ابن عبدالسلام، 104 ببـ؛ شوکانی، 7؛ مبارکفوری، 10/25). در راستای همین اندیشه است که برخی چون شهاب الدین تمیمی هر گونه توسل به جز خدا ـ حتی به پیامبر ص ـ را ممنوع می شمردند و همین امر موجب شد تا در سال 725ق وی را از مصر اخراج کنند (حسینی، 6/ 138).

همزمان با وی تقی الدین سبکی (د 746ق) از عالمان شافعی باب 8 از کتاب شفاء السقام را به موضوع توسل به پیامبر (ص) اختصاص داد و ضمن تأکید بر اینکه جواز این توسل نزد همگی متدینان معلوم است و تا پیش از تشکیک ابن تیمیه، در این باره منکری وجود نداشته است (ص 160). وی سپس به دنبال منازعات مطرح شده در این باره، توسل به پیامبر (ص) را در سه مقطع، پیش از خلق آن حضرت، در مدت زندگی آن حضرت و پس از وفات آن حضرت تقسیم کرده و ضمن تأکید بر جواز توسل به پیامبر (ص) در هر سه مقطع، با نمونه هایی از احادیث و روایات به تأیید دیدگاه خود پرداخته است (ص 161-168). وی کاربردهای اصطلاح توسل به پیامبر (ص) را از حیث معنا نیز بر چند نوع دانسته است: نوع اول به معنای طلب حاجت از خداوند به وجاهت یا برکت کسی یا چیزی، نوع دوم به معنای طلب دعا از فردی وجیه و نوع سوم خواستن چیزی از پیامبر (ص) به این معنا که او می تواند با شفاعت نزد خداوند سبب برآورده شدن آن حاجت گردد و در تأیید هر نوع نیز به احادیثی کرده است (ص 161، 169، 174). این طبقه بندی سبکی در باره توسل به معنای عام خود نیز می تواند مصداق داشته باشد.

توجه به کسانی جز پیامبر (ص): نخستین نمونه از این گونه توسل در احادیث اهل سنت، حدیثی نبوی است که در آن دعایی از پیامبر (ص) به مؤمنین آموخته شده و در متن آن، مفهوم توسط با تعبیر " اللهم إنی اسألك بحق السائلین علیك ..." آمده است (احمد، 3/ 21؛ علی بن جعد، 299؛ ابن ماجه، 1/ 256؛ ابن ابی شیبه، 6/25). در اینجا نوعی توسل به "درخواست کنندگان" از درگاه الهی دیده می شود (بازتاب آن در منابع فقهی، مثلا ابن عابدین، 6/397).

نمونه دیگر که به سیره خلیفه دوم بازمی گردد، توسل وی به عباس عموی پیامبر (ص) در بارن خواهی با تعابیر توسل و استشفاع آمده است (نک: بخاری، 1/342، 3/1360؛ ابن سعد، 3/321-322، جم؛ طبری، تاریخ، 4/433؛ لالکائی، 1/136). برخی از عالمان چون شوکانی، با تمسک به این اخبار، نه تنها توسل به کسانی از صالحان جز پیامبر (ص) را جایز شمرده اند، بلکه در این باره دعوی اجماع سکوتی از سوی صحابه داشته اند (نک: ص 9 بب).

در احادیث امامیه، از توسل به اهل بیت (ع) سخن بسیار آمده (مثلا ابن بابویه، الامالی، 553؛ خزاز، 71؛ طوسی، الامالی، 275) و حتی درود فرستادن و وارد کردن سرور بر اهل بیت، زمینه توسل به پیامبر (ص) دانسته شده است که خود نوعی توسل است (نک: ابن بابویه، التوحید، 462). توسل به ائمه (ع) به طور مطلق (مثلا قمی، تفسیر، 1/ 168) و توسط به امامانی به طور خاص چون امام حسین (ع) (ابن قولویه، 360-361) و امام صادق (ع) (خصیبی، 331) در منابع حدیثی آمده است. نمونه ها از توسل به اهل بیت (ع) در احادیث اهل سنت (ع) نیز مکرر دیده می شود، از جمله در برخی از احادیث وارد در تفسیر آیه "فتلقی آدم من ربه کلمات ..." درخواست بخشش آدم "به حقِ" پیامبر و اهل بیت او دانسته شده است (نک: دیلمی، 3/151؛ ابن مغازلی، 63؛ ابن نجار، به نقل سیوطی، 1/147؛ نیز: کوفی، 1/ 546؛ مفید، 28). افزون بر آن توسل به اهل بیت در مضامین حدیثی دیگری نیز در کتب ایشان وارد شده است (مثلا نک: جوهری، 101). گفتنی است که توسل به امامان اهل بیت (ع) در سیره عملی پیروان مذاهب اهل سنت در سده های میانه نیز دیده می شود (مثلا نک: ابن جوزی، المنتظم، 9/89).

نمونه هایی از توسل به صحابه نیز در منابع حدیثی اهل سنت دیده می شود که از آن جمله می توان به روایتی در باب توسل به ابن مسعود یاد کرد (نک: ابن حبان، 15/538؛ حاکم، 2/341؛ طیالسی، 57؛ ؛ بزار، 5/214؛ ابن سعد، 3/154).

در منابع اهل سنت حتی حنابله، به مناسبتهای مختلف، از جمله در سخن از آداب استسقاء، سخن از جواز و حتی استحباب توسل به صالحین آمده است. در این باره به یادداشتی از احمد بن حنبل خطاب به شاگردش مروذی و نیز گفتاری از ابراهیم حربی عالم اصحاب حدیث خراسان به طور خاص استناد شده است (مثلا نک: ابن مفلح، 2/127؛ مرداوی، 2/ 456؛ حطاب، 3/265). محمود سعید ممدوح از عالمان اهل سنت، با استناد به مجموعه ای از احادیث به تأیید جواز توسل به انبیاء و صالحان پرداخته است (نک: 32، 87 ببـ).

توسل به قرآن و دیگرکتب آسمانی: توسل به قرآن در میان مسلمین سابقه ای کهن دارد. در حدیثی از امام علی (ع) اشاره شده است قرآن برترین چیزی است که می توان بدان توسل جست (آمدی، شم 6157)، و شرف الدین بوصیری (د 694ق) از عالمان اهل سنت کتابی با عنوان التوسل بالقرآن تألیف کرده است (GAL, I/314؛ نیز نک: ابن بطوطه، 1/ 159). در مواردی از توسل به تورات و انجیل توسط پیروان ادیان دیگر نیز سخن آمده است (مثلا نک: خصیبی، 44؛ ابن کثیر، 13/36).

توسل به اعمال و حسنات: در حدیثی مشهور از امام علی (ع) در منابع شیعه و غیر شیعه آمده است برترین آنچه می توان بدان توسل جست ده چیز است: ایمان به خدا و رسولش، جهاد در راه خدا، برپا داشتن نماز، پرداخت زکات، روزه داری، حج خانه خدا، صله رحم، صدقه در نهان، اعمال معروف و راستگویی (اهوازی، 13؛ اسکافی، 281؛ نهج، خطبه 110؛ کراجکی، 70-71). در احادیث دیگر از توسل به طاعت خدا (آمدی، شم 4462)، به تقوی (همو، شم 3617) و به استغفار (همو، شم 2887) نیز سخن آمده است. در منابع اهل سنت، توسل به اعمال صالح (ابن کثیر، 2/ 137)، به جهاد و نماز (طبری، تاریخ، 3/411) و به طور کلی به علم و عبادت و مکارم شریعت (راغب، 561) در نوشته های عالمان و نه در متون احادیث آمده است.

کاربرد مجازی توسل برای توسل به خدا: با وجود آنکه ظاهر در معنای توسل آن است که کسی جز درخواست شونده، مورد توسل قرار گیرد، اما به ندرت به تأویل از توسل به خود خداوند برای درخواست از خداوند نیز سخن آمده و بدین ترتیب، "متوسل به" عین "متوسل الیه" گشته است. در کاربردهای عرفیِ توسل نیز نمونه ای از این گونه کاربرد در تعبیر "مرحبا بمن   توسل بنا  إلینا" وجود دارد (قرطبی، 11/77).

در سنت روایی، نمونه ای از این عینیت در دعایی منقول از امام صادق (ع) با عبارت "اللهم انی بک اتوسل و منک اطلب حاجتی ..." (کلینی، 4/ 74) دیده می شود. خواجه عبدالله انصاری نیز در بیان همین مفهوم یادآور می شود که "وسیلت به تو هم توئی" (میبدی، 6/122).

گاه نیز در عبارات منقول از عالمان اسلامی با گرایشهای مختلف از صوفی تا سلفی، از توسل به اسماء الهی سخن آمده است (مثلا ابونعیم، 9/ 334؛ ابن قیم، 26، 201). محیی الدین بکری، صوفیِ خلوتی در سده 12ق نیز با تألیف التوسل الاسنی بالاسماء الحسنی (GAL, II/460) همین انگاره را دنبال کرده است.

بر پایه آنچه در احادیث وارد شده، منابع فقهی نیز بر مسنون بودن توسل به حسنات و نیز توسل به پیامبر  و صالحان، به خصوص اهل بیت پیامبر (ص) تأکید شده است (حجاوی، 1/ 178).



نوع مطلب : قرآن و حدیث 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
http://viagrawwithoutdoctor.com/
چهارشنبه 9 مرداد 1398 02:09 ق.ظ

Nicely put. With thanks.
online canadian pharmacy pharmacy near me drugs for sale deep web order canadian prescriptions online canada drug pharmacy canada pharmacies account canadian pharmacys best canadian pharmacies online pharmacy canada 24 canadian pharmaceuticals for usa sales
http://topsibi.strikingly.com/
دوشنبه 3 تیر 1398 09:23 ق.ظ

Regards, I value it.
cialis prezzo di mercato cialis italia gratis buy original cialis buy cialis uk no prescription discount cialis cialis therapie cialis kaufen wo venta cialis en espaa costo in farmacia cialis cialis for sale
cialis for sale in europa
یکشنبه 2 تیر 1398 05:24 ب.ظ

You have made your position extremely well..
prix de cialis generic cialis review uk the best choice cialis woman rezeptfrei cialis apotheke cialis lowest price cialis australia org cialis for sale south africa venta de cialis canada venta de cialis canada tesco price cialis
http://stilbortho.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 02:55 ق.ظ

Kudos! I value this!
cialis pills india cialis 100mg cost price cialis per pill cialis vs viagra free cialis generic cialis in vietnam opinioni cialis generico bulk cialis how much does a cialis cost cialis 20 mg cut in half
click now buy cialis brand
شنبه 1 تیر 1398 09:48 ق.ظ

Wow all kinds of useful material!
cialis 20 mg cut in half how do cialis pills work cialis dose 30mg we use it cialis online store cialis venta a domicilio cialis patent expiration prices for cialis 50mg cialis rezeptfrei when can i take another cialis acheter du cialis a geneve
weblink price cialis
جمعه 31 خرداد 1398 05:39 ب.ظ

Cheers! I like this!
india cialis 100mg cost bulk cialis cialis 20 mg cost cialis flussig acquistare cialis internet buy name brand cialis on line can i take cialis and ecstasy buy name brand cialis on line generic low dose cialis cialis pills price each
http://etevta.strikingly.com/
جمعه 31 خرداد 1398 02:06 ق.ظ

Amazing information. Thanks!
brand cialis generic buying cialis in colombia estudios de cialis genricos cialis authentique suisse venta de cialis canada free generic cialis bulk cialis cialis tadalafil 40 mg cialis what if i take tadalafil tablets
discount for cialis
پنجشنبه 30 خرداد 1398 06:05 ق.ظ

You actually suggested that superbly!
cialis cost safe site to buy cialis online recommended site cialis kanada cialis generico in farmacia order a sample of cialis no prescription cialis cheap buy cialis online cheapest cialis alternative india cialis 100mg cost acquisto online cialis
http://meresib.strikingly.com/
چهارشنبه 29 خرداد 1398 03:04 ب.ظ

Nicely put, Cheers.
compare prices cialis uk cialis baratos compran uk prezzo di cialis in bulgaria cialis authentique suisse cialis for sale in europa cialis generico online click here to buy cialis cialis 20mg prix en pharmacie cialis 5 mg cialis from canada
http://wayningco.strikingly.com/
سه شنبه 28 خرداد 1398 10:37 ب.ظ

Nicely put. Thanks!
cialis 10mg prix pharmaci cialis dosage amounts cipla cialis online buy cheap cialis in uk cialis 10mg prix pharmaci cialis ahumada tesco price cialis buying brand cialis online cialis 100 mg 30 tablet cialis kamagra levitra
Cialis generic
یکشنبه 26 خرداد 1398 07:49 ب.ظ

Amazing all kinds of good information!
estudios de cialis genricos american pharmacy cialis fast cialis online we recommend cialis info viagra vs cialis vs levitra cialis usa cost cialis 20 mg best price 40 mg cialis what if i take order generic cialis online buy cialis
generic drug for cialis
یکشنبه 26 خرداد 1398 05:14 ق.ظ

You actually expressed that perfectly.
cialis coupons tadalafil acquistare cialis internet cialis for sale buy cialis online cialis australian price cialis generika in deutschland kaufen cialis cost cialis 5 mg para diabeticos acquistare cialis internet
Online cialis
شنبه 25 خرداد 1398 01:12 ق.ظ

You explained it really well.
cialis australian price overnight cialis tadalafil warnings for cialis 5 mg cialis pharmacie en ligne get cheap cialis achat cialis en europe cialis side effects tarif cialis france cialis tablets australia how does cialis work
http://negmoelect.strikingly.com/
جمعه 24 خرداد 1398 10:57 ق.ظ

Thanks a lot! An abundance of forum posts.

cialis without a doctor's prescription cialis for bph 5 mg cialis coupon printable cialis without a doctor's prescription cialis with 2 days delivery side effects of cialis buy name brand cialis on line import cialis cialis cipla best buy acheter cialis kamagra
http://wronressa.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 08:17 ب.ظ

Kudos. Helpful stuff!
cilas brand cialis generic cialis cuantos mg hay cialis 5 mg schweiz cialis generisches kanada only best offers cialis use cialis wir preise cialis great britain tarif cialis france dosagem ideal cialis
Cialis prices
پنجشنبه 23 خرداد 1398 07:26 ق.ظ

Many thanks, I appreciate this!
link for you cialis price canada discount drugs cialis cialis reviews cialis online napol i recommend cialis generico cialis coupons printable cialis flussig does cialis cause gout can i take cialis and ecstasy are there generic cialis
cialis ahumada
چهارشنبه 22 خرداد 1398 05:19 ب.ظ

You actually stated this really well!
buying cialis on internet cialis australia org prices on cialis 10 mg canadian drugs generic cialis enter site 20 mg cialis cost prezzo cialis a buon mercato cialis online holland achat cialis en europe achat cialis en europe cialis arginine interactio
cialisvie.com
دوشنبه 20 خرداد 1398 12:23 ب.ظ

Very well expressed without a doubt. .
generic cialis 20mg uk cialis prices in england buy cialis sample pack cialis arginine interactio when can i take another cialis when will generic cialis be available cialis 30 day sample cialis generic tadalafil buy side effects of cialis cialis 20 mg effectiveness
cialisvie.com
یکشنبه 19 خرداد 1398 06:30 ق.ظ

You said that perfectly.
cialis prezzo di mercato cialis para que sirve when can i take another cialis cialis uk cialis tadalafil online click here take cialis cialis venta a domicilio cialis for sale cialis 05 cialis from canada
cialisvie.com
شنبه 18 خرداد 1398 01:26 ق.ظ

Reliable facts. Regards!
the best site cialis tablets rx cialis para comprar cialis usa cost cialis 100mg suppliers cialis daily dose generic generic cialis with dapoxetine cialis generika in deutschland kaufen how much does a cialis cost only best offers cialis use buy original cialis
http://canadianpharmacyes.com/
جمعه 23 فروردین 1398 02:46 ب.ظ

Seriously quite a lot of very good tips.
drugstore online online canadian discount pharmacies canadian pharmacies-24h canada online pharmacies for men canadian pharmacy online 24 viagra canadiense canadian pharcharmy online24 canadian pharmacy meds canadian pharmacy no prescription prescription drugs without prior prescription
http://canadiantousapharmacy.com/
پنجشنبه 22 فروردین 1398 12:31 ق.ظ

Regards! Excellent information.
drugstore online shopping canadian pharmacy meds canadian pharmaceuticals for usa sales pharmacy canada online prescriptions drugstore online shopping canadian pharmacies-24h canada pharmacies online prescriptions drugs for sale usa canada pharmacies account canadian viagra
cialis
جمعه 16 آذر 1397 04:19 ق.ظ

Seriously loads of awesome info.
cialis side effects dangers cialis online holland cialis name brand cheap where cheapest cialis cialis taglich generic cialis at walmart buying cialis on internet cialis preise schweiz canadian discount cialis canadian discount cialis
buy cheap cialis no prescription
پنجشنبه 15 آذر 1397 08:59 ق.ظ

You said it wonderfully.
cialis qualitat cialis side effects dangers cialis rezeptfrei sterreich cialis lilly tadalafi cialis 100mg suppliers cialis online cialis 5 mg funziona cialis para que sirve cialis for bph cialis soft tabs for sale
Buy cialis online
چهارشنبه 14 آذر 1397 01:26 ب.ظ

You've made your stand extremely effectively!.
cialis sans ordonnance cialis canada we like it safe cheap cialis prix de cialis non 5 mg cialis generici sublingual cialis online generic cialis review uk cialis kaufen cialis purchasing look here cialis cheap canada
buy generic cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 01:58 ق.ظ

Wonderful write ups. Thanks a lot!
cialis diario compra we like it cialis soft gel price cialis wal mart pharmacy where do you buy cialis cialis generico in farmacia prescription doctor cialis prezzo cialis a buon mercato cialis venta a domicilio only now cialis for sale in us try it no rx cialis
Cialis generic
سه شنبه 13 آذر 1397 02:59 ب.ظ

Good facts, Thanks.
discount cialis cialis per paypa we like it cialis soft gel cialis sans ordonnance prezzo di cialis in bulgaria cialis coupons printable cialis 30 day sample only here cialis pills estudios de cialis genricos cialis y deporte
buy generic cialis online
سه شنبه 13 آذر 1397 03:35 ق.ظ

Very good info. Thank you.
recommended site cialis kanada cialis 20 mg buying cialis on internet cialis lilly tadalafi only now cialis for sale in us cialis canada buy cialis uk no prescription rx cialis para comprar cialis official site cialis online napol
buy cialis cheap
دوشنبه 12 آذر 1397 02:29 ب.ظ

Seriously lots of great tips!
cialis vs viagra online cialis click here take cialis try it no rx cialis cialis para que sirve link for you cialis price acheter cialis meilleur pri side effects for cialis cialis lowest price enter site very cheap cialis
buy cialis with no prescription
دوشنبه 12 آذر 1397 03:16 ق.ظ

Terrific material, Regards.
achat cialis en itali cialis 10mg prix pharmaci buy cialis generic cialis levitra click now buy cialis brand we recommend cialis info cialis flussig 5 mg cialis coupon printable order cialis from india cialis soft tabs for sale
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30


Admin Logo
themebox Logo